Theo các cụ cao niên, lũ vùng A, so với lụt năm Thìn (1964), cao hơn hai gang tay (40 cm), vùng B thấp hơn một gang tay. Vì sao? Vùng A phía tả ngạn, từ Đại Sơn xuống Đại Nghĩa, nước sông Vu Gia đổ về  sớm hơn. Vùng B phía hữu ngạn, gồm các xã từ Đại Phong xuống Đại An, nằm phía dưới, lũ xuống chậm hơn.

Ban đầu mọi người ngơ ngác không hiểu vì sao. Về sau, nhiều người cho rằng một trong những nguyên nhân là do thủy điện A Vương ở hai huyện đầu nguồn Nam Giang và Đông Giang (Quảng Nam) xả lũ! Lũ theo sông Bung xuống ngã ba Thành Mỹ, đổ toàn bộ lượng nước về sông A Vương. Từ Bến Giằng, lũ tiếp tục vào Vu Gia - Giao Thủy và cộng đồng dân cư sống ven bờ lãnh đủ.

Trong cuộc họp với các thành viên UBND tỉnh để triển khai công tác khắc phục hậu quả bão lũ, Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam Lê Minh Ánh nhấn mạnh: “Cần phải có một quy trình xả lũ và sự quản lý điều hành chặt chẽ, khoa học đối với các hồ chứa nước nhà máy thủy điện nơi đầu nguồn, nếu không sẽ rất nguy hiểm...".

Theo Giám đốc Công ty khai thác thủy lợi TP Đà Nẵng Kiều Văn Lũy, nước sông Vu Gia kiệt hoặc dâng cao đều do thủy điện A Vương. Hồi tháng 7.2008, khi thủy điện A Vương I chặn dòng tích nước, đã gây ra đợt hạn hán nặng cho 10.000 ha đất nông nghiệp ở hạ lưu sông Vu Gia và nạn nhiễm mặn cao tại Nhà máy nước Đà Nẵng. Nay, lũ đột ngột trên sông Vu Gia cũng từ việc xả lũ A Vương. Trưa 30.9, nước trên đập dâng An Trạch lên đến 5,6m, tức cao hơn mức cao nhất của đập 2,8m. Theo ông Lũy, lũ về nhanh trong đêm 29.9, cao hơn mức lũ lịch sử 2007 chỉ 30 cm, nhưng nó lại tập trung trong một thời gian rất ngắn. Trong đó, lũ từ A Vương đổ về sông Yên (là đoạn cuối của sông Vu Gia) là nguyên nhân chính.

Nói về "quy trình" thì thủy điện A Vương có xin phép UBND tỉnh Quảng Nam trước khi xả lũ. Tuy nhiên, lúc họ xin phép cũng là thời điểm bão đổ bộ Tam Kỳ xế trưa 29.9.2009. Hội ý chớp nhoáng, tất cả lãnh đạo tỉnh không đồng ý, nhưng sau đó ít tiếng đồng hồ, tin từ thủy điện A Vương báo về, hồ chứa sẽ vỡ nếu không được xả. Cực chẳng đã, ông Ánh phải "ừ". Đúng 15 giờ cùng ngày, A Vương xả lũ, nước sông lên vùn vụt, mỗi giờ hơn 10 cm. Kết cục đỉnh lũ vượt rất xa các đỉnh lũ lịch sử gần 2m nước. Gần tối, vùng hạ lưu ngập chìm trong lũ khi mưa bão chưa ngưng, hàng chục ngàn gia đình sinh sống bao đời ven sông Vu Gia lâm cảnh tay trắng. Thậm chí các xã ven sông Yên, phía dưới đập dâng An Trạch (TP Đà Nẵng) cũng bị thiệt hại do lũ A Vương. "Chuyện như ri chưa từng thấy bao giờ", những lão nông tri điền nói.

Theo điều tra của chúng tôi, mùa kiệt 2009, do tập trung tích nước để phát giờ cao điểm, Công ty cổ phần thủy điện A Vương từng gây nguy cơ nhiễm mặn phía hạ nguồn. Mùa lũ này, họ đang bị nghi ngờ là thủ phạm chính giờ chót gây lũ bất ngờ tại Quảng Nam. Tại sao trước đó họ không lên lịch điều tiết lũ? Phải chăng họ không biết và không được bên khí tượng thủy văn báo động về lưu lượng mưa rất lớn do bão số 9 mang tới?

***

Tại bài viết Cá đớp sao trên Thanh Niên ra ngày 10.9.2009, chúng tôi từng cảnh báo: "Lũ lụt đang từng giờ đe dọa các tỉnh thành Trung Trung bộ. Riêng một phần Quảng Nam và Đà Nẵng, có nguy cơ lũ dâng đột ngột một khi nước hồ thủy điện A Vương vượt cao trình ngưỡng tràn 363m và xả lũ về xuôi". Thật đáng tiếc và cũng thật đáng ngờ, thay vì điều tiết lũ khi mực nước hồ bắt đầu vượt mức 363m, mà biện luận nhằm "duy trì mực nước hồ luôn ở mức 380m", họ đã đợi đến giờ chót, khi hồ chứa xấp xỉ mực nước gia cường (380m/382,2m), mới chịu xả lũ với lưu lượng từ 1.000m³/s đến 2.700m³/s. Theo họ, tổng lượng nước xả chỉ 14 triệu m³, nhưng trong thực tế tổng lượng nước xả về hạ lưu tính từ 15 giờ ngày 29.9 đến 7 giờ ngày 1.10 là 149,3 triệu m³ nước, gấp gần 11 lần!

***

Ông Phó chủ tịch tỉnh Quảng Nam Đinh Văn Thu quyết liệt: "Nếu cần thiết, phải chấp nhận sự hy sinh về kinh tế của nhà máy, chấp nhận xả nước của hồ chứa trước khi lũ về…”. Theo chúng tôi, sự quyết liệt không thể chỉ dừng lại bằng lời. Trước thiệt hại khổng lồ của hàng trăm ngàn nông dân lam lũ, Bộ Nông nghiệp - Phát triển Nông thôn, Bộ Tài nguyên - Môi trường cần phối hợp với Bộ Công an, với tỉnh Quảng Nam và TP Đà Nẵng mở cuộc điều tra về nguyên nhân chủ quan góp phần gây ra đợt lũ trong bão số 9. Trong khi chờ đợi, chúng tôi thêm một lần cảnh báo: từ 3 - 6.10,  hồ chứa thủy điện A Vương đã đạt mức 380m, lưu lượng nước về hồ được ghi nhận từ 162m³ xuống 115m³. Thế nhưng không thấy thủy điện A Vương xin phép xả lũ để điều tiết lũ. Sắp tới đây, khi bão số 10 quay lại, có khả năng gây mưa trên diện rộng, liệu vì lợi nhuận, họ có lại gây nên "lũ lịch sử" như vừa qua?

Đặng Ngọc Khoa