"Về mặt pháp lý, người dân hoàn toàn có thể kiện chủ thể có hành vi gây ô nhiễm môi trường ra tòa để đòi bồi thường thiệt hại do ô nhiễm môi trường gây ra. Điều 624 Bộ luật Dân sự quy định những trường hợp người có hành vi gây ô nhiễm môi trường phải bồi thường thiệt hại, kể cả trong trường hợp không có lỗi. Luật Bảo vệ môi trường năm 2005 cũng quy định rất rõ: tập thể, cá nhân gây ô nhiễm môi trường sẽ phải bồi thường. Tuy nhiên, khi người dân khởi kiện ra tòa, bắt buộc phải xác định được chứng cứ. Đây là việc làm không hề đơn giản. Bản thân người dân chỉ có thể xác định mức độ ô nhiễm và thiệt hại bằng cảm quan, họ rất khó hoặc không thể tự thu thập đủ các chứng cứ để tiến hành khởi kiện.

Trong khi đó, các cơ quan chức năng, kể cả các nhà khoa học cũng sẽ gặp rất nhiều khó khăn khi tiến hành xác định chứng cứ, mức độ thiệt hại do ô nhiễm môi trường gây ra, nhất là đối với sức khỏe con người, chẳng hạn như sự suy giảm khả năng lao động.

Trong những năm qua, đã có nhiều vụ án người dân kiện đòi chủ thể gây ra ô nhiễm môi trường phải bồi thường thiệt hại. Tuy nhiên, đó là những vụ việc nhỏ, như lúa chết vì khói lò gạch, cá chết do nước thải ô nhiễm... Theo quy định, chỉ có những vụ án điển hình mới được tòa án tối cao xác định là án lệ để làm căn cứ cho những vụ việc sau đó. Rất tiếc, trong lĩnh vực môi trường, ở nước ta, đến thời điểm này vẫn chưa có án lệ.

Nói vậy không có nghĩa là chúng ta không thể tính toán được mức độ ô nhiễm và thiệt hại do ô nhiễm môi trường gây ra. Có rất nhiều cách tính, chúng ta có thể lựa chọn một trong những cách hoặc kết hợp các cách tính sau đây. Từ hoạt động sản xuất kinh doanh thực tế của doanh nghiệp có thể nhận diện khả năng gây ô nhiễm và thiệt hại như thế nào đối với con người và môi trường. Có thể dựa vào các văn bản kết luận của cơ quan quản lý nhà nước khi tiến hành kiểm tra về lĩnh vực môi trường đối với doanh nghiệp đó. Các cơ quan chuyên môn và nhà khoa học sử dụng phương tiện máy móc và phương pháp khoa học để tính toán, đưa ra những con số có thể chấp nhận được.

Hiện nay, theo tôi, khi khởi kiện doanh nghiệp gây ô nhiễm ra tòa, người dân rất cần sự chung tay góp sức của các cơ quan quản lý nhà nước và nhà khoa học. Thủ tục, trình tự khởi kiện sẽ được thực hiện theo quy định tại Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2005. Cụ thể, người dân phải có đơn, trong đó nêu rõ ai là người phải bồi thường, xác định giá giá trị đòi bồi thường, kèm theo đó là các chứng cứ để chứng minh rồi gửi đến tòa án cấp huyện hoặc tỉnh, thành phố phụ thuộc vào mức độ thiệt hại.

Về lâu dài, để việc xác định chứng cứ khởi kiện được đơn giản hơn, tôi nghĩ rằng, Bộ Tài nguyên và Môi trường cần tích cực soạn thảo Nghị định hướng dẫn cách tính toán thiệt hại do ô nhiễm môi trường gây ra. Tôi được biết, Bộ này đã bắt đầu soạn thảo từ vài năm trước đây nhưng tiếc là đến giờ nghị định vẫn chưa được ban hành".

Quang Duẩn (ghi)