Bài học “Vedan”

Tại buổi làm việc hôm qua 11.5, giữa Bộ Tài nguyên và Môi trường (TN-MT) với lãnh đạo 3 địa phương: TP.HCM, Đồng Nai và Bà Rịa – Vũng Tàu, kiểm tra tình hình khắc phục hậu quả vi phạm về môi trường do Công ty Vedan gây ra, trong khi phần khắc phục, nộp phạt được Vedan chấp hành khá nghiêm túc, thì việc bồi thường thiệt hại cho nông dân vẫn chưa có lời giải cuối. 

Bồi thường chứ sao lại là “hỗ trợ”?

Sau khi kiểm tra hồ sinh học của Vedan, Bộ trưởng Phạm Khôi Nguyên (người đội nón) tỏ ra lo lắng về nguy cơ ô nhiễm vẫn còn tiềm ẩn - ảnh: H.Tuấn

Ông Bùi Cách Tuyến, Phó tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường Bộ TN-MT, cho biết Vedan đã nghiêm túc khắc phục sai phạm (tháo dỡ toàn bộ hệ thống xả chui và nộp phạt gần 80 tỉ đồng phí xả thải) và có thái độ ăn năn hối lỗi, tích cực đầu tư kinh phí (khoảng 31,3 triệu USD) để xử lý môi trường. Thế nhưng, phần bồi thường thiệt hại theo yêu cầu của nông dân 3 địa phương: TP.HCM, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu, đến nay Vedan vẫn chưa chấp nhận mà mới đưa ra mức “hỗ trợ” cho 3 địa phương với số tiền 25 tỉ đồng. Mức tiền này không được đông đảo người nông dân bị thiệt hại đồng tình. 

Ông Huỳnh Ngọc Thới, Phó chủ tịch UBND tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu phân tích: “Cần phải phân biệt rõ ràng thế nào đền bù và thế nào là hỗ trợ, và phải có tiêu chí rõ ràng. Đền bù là hành vi gây ô nhiễm làm thiệt hại cho người nuôi trồng thủy sản. Còn hỗ trợ chỉ cho những ngư dân chuyên sống trên sông nước, chài tôm, bắt cá quanh năm, do nguồn nước bị ô nhiễm dẫn đến thu nhập bị giảm sút hoặc mất thu nhập”. Theo ông Thới, sông Thị Vải ô nhiễm không chỉ riêng Vedan, cơ quan chức năng cần xác định rõ tỷ lệ gây ô nhiễm của Vedan là bao nhiêu phần trăm để đưa ra mức bồi thường thỏa đáng. “Gây ô nhiễm, làm thiệt hại thì phải bồi thường, đó là nguyên tắc”, ông Thới kiên quyết.  

Thiệt hại do ô nhiễm môi trường vô cùng đa dạng. Thiệt hại hữu hình xâm phạm tức thời đến lợi ích kinh tế, ảnh hưởng sức khỏe dưới dạng tồn trữ chất độc hại trong cơ thể… dễ nhận diện; nhưng còn có những thiệt hại tiềm ẩn di hại lâu dài như tổn thương tinh thần, suy tàn dần hệ sinh thái, gây biến động sinh hoạt cộng đồng… thì một người dân bình thường khó có thể tìm ra “chứng cứ” để đòi bồi thường, và không biết phải đòi bồi thường bao nhiêu. Đó chính là cái thiệt thòi mà người dân sống trong môi trường bị ô nhiễm đang phải gánh chịu! (PV)

Bộ trưởng Bộ TN-MT Phạm Khôi Nguyên nhìn nhận Vedan là “thủ phạm” chính gây ra ô nhiễm sông Thị Vải và người gánh chịu hậu quả vẫn là người dân, từ sức khỏe, việc làm... “Do đó, Vedan phải có trách nhiệm với người dân”, Bộ trưởng nói. 

LS Nguyễn Văn Hậu, Trưởng ban Tuyên truyền Hội Luật gia TP.HCM, trợ giúp pháp lý Hội Nông dân TP.HCM, cho rằng thỏa thuận, hòa giải là mong muốn của phía Hội Nông dân TP.HCM. Nhưng trước khi hai bên ngồi lại thỏa thuận, lãnh đạo Vedan cần đến khảo sát thực tế những thiệt hại mà bà con nông dân phải gánh chịu. “Số tiền 25 tỉ đồng Vedan đề nghị hỗ trợ chẳng thấm vào đâu so với thiệt hại mà bà con phải gánh chịu. Đã đến lúc, Vedan hãy tỏ ra có thiện chí trong việc khắc phục hậu quả mà mình gây ra cho xã hội, cùng Hội nông dân các địa phương nhanh chóng ngồi lại thỏa thuận để đưa ra mức hỗ trợ cho nông dân đảm bảo hợp tình, hợp lý”, luật sư Hậu nói.

Cái khó là “chứng cứ”?  

Để giải quyết cơ bản các tồn tại liên quan đến vụ vi phạm của Vedan và các doanh nghiệp khác gây ô nhiễm môi trường trên lưu vực sông Thị Vải, Bộ TN-MT cho biết sẽ kiến nghị Thủ tướng Chính phủ tiếp tục chỉ đạo các bộ, ngành, địa phương liên quan chuyển toàn bộ kinh phí thu được từ xử phạt vi phạm hành chính và truy thu phí bảo vệ môi trường trốn nộp của Vedan về Quỹ Bảo vệ môi trường VN, để xây dựng và thực hiện đề án khắc phục hậu quả về môi trường, kinh tế - xã hội trên lưu vực sông Thị Vải.

Theo luật sư Nguyễn Đức, Chủ tịch Hội Luật gia Đồng Nai, hỗ trợ là tình nghĩa, thấy nông dân khó khăn thì doanh nghiệp hỗ trợ. Còn bồi thường phải có quyết định của tòa án. Muốn được bồi thường, nông dân phải đi kiện. Mà đi kiện phải có chứng cứ thì tòa mới thụ lý. Thực tế trong vụ Vedan gây ô nhiễm, Hội nông dân 3 địa phương TP.HCM, Đồng Nai và Bà Rịa - Vũng Tàu đã đứng ra đại diện cho hơn 7.000 nông dân yêu cầu Vedan bồi thường thiệt hại. Tại Đồng Nai, người dân cũng đã nộp đơn khởi kiện Vedan, nhưng TAND H.Long Thành trả đơn vì chưa đủ chứng cứ chứng minh thiệt hại thực tế. Chứng cứ thì làm sao nông dân (và kể cả Hội nông dân) đủ sức để thu thập... Đó là cái vòng luẩn quẩn không bao giờ chấm dứt. 

Có lẽ vì cái khó như thế nên Bộ trưởng Trần Khôi Nguyên tại buổi làm việc nói trên đã phải “dung hòa”: “Không nên quá nặng nề bàn khái niệm hỗ trợ hay đền bù, mà cần phải có giải pháp thỏa đáng với người dân. Tôi thì thiên về thỏa thuận, nếu ra tòa thì càng phức tạp cho cả Vedan và nông dân. Đề nghị 3 địa phương, chỉ đạo tìm tiếng nói chung giữa doanh nghiệp và người dân. Vedan cũng cần quan tâm đến người dân”?

Dân có thể yêu cầu tòa thu thập chứng cứ  

Theo nguồn tin của PV Thanh Niên, trong vụ Vedan gây ô nhiễm, nông dân TP.HCM yêu cầu bồi thường - hỗ trợ 325 tỉ đồng; Đồng Nai yêu cầu 120 tỉ đồng; Bà Rịa – Vũng Tàu chưa đưa ra mức cụ thể. Dự kiến, từ ngày 22 - 25.5, đại diện Hội nông dân 3 địa phương tiếp tục cùng Vedan thương thảo lại mức hỗ trợ.

“Trong những trường hợp này, Nhà nước phải xắn tay vào. Chẳng hạn, TAND tối cao hướng dẫn TAND địa phương thụ lý; chính quyền địa phương giúp người dân thu thập chứng cứ chứng minh, kể cả chi phí giám định thiệt hại... Chỉ như vậy quyền lợi của người dân mới có thể được bảo vệ thỏa đáng”, luật sư Nguyễn Đức nói.

Một thẩm phán TAND Đồng Nai cũng nhìn nhận trong vụ Vedan người dân gửi đơn kiện đến TAND H.Long Thành, nơi có trụ sở Công ty Vedan, yêu cầu tòa giải quyết là đúng trình tự. “Người dân có thể tự mình đứng đơn kiện hoặc nhiều người ủy quyền cho một người đứng ra khởi kiện. Với những vụ án khá phức tạp như thế này, sẽ có những chứng cứ mà người dân sẽ khó thu thập được. Khi đó, họ có thể yêu cầu cơ quan, tổ chức liên quan (Sở TN-MT, Sở Nông nghiệp – Phát triển nông thôn...) cung cấp chứng cứ. Nếu cơ quan, tổ chức được yêu cầu không đáp ứng thì họ có quyền đề nghị tòa thu thập chứng cứ giúp”, vị thẩm phán này nói.

 

Hoàn toàn có thể xác định được mức độ thiệt hại “Cụ thể trong vụ việc Vedan, việc tính toán đưa ra con số thiệt hại không khó lắm, vấn đề là con số đó có thuyết phục được doanh nghiệp chấp nhận hay không lại là câu chuyện khác. Tại hội thảo liên quan đến vụ việc Vedan xả thải làm ô nhiễm sông Thị Vải do Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam tổ chức trước đây, chúng tôi có nhã ý đứng ra nhận công việc hỗ trợ người dân xây dựng các cơ sở để đòi đền bù đúng với pháp luật và phù hợp với thực tế. Rất tiếc là đến nay, việc đó chưa được thực hiện” - tiến sĩ Nguyễn Ngọc Sinh, Chủ tịch Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường VN Tổng cục Môi trường sẽ hỗ trợ dân xác định các chứng cứ! “Trong các trường hợp người dân và doanh nghiệp không thương lượng được với nhau về mức đền bù thì Tổng cục sẽ hỗ trợ người dân trong việc xác định các chứng cứ và mức độ ô nhiễm cũng như thiệt hại do ô nhiễm gây ra. Về mặt khoa học, có thể tính toán để đưa ra được những con số về ô nhiễm và thiệt hại ở một mức có thể chấp nhận được” - tiến sĩ Bùi Cách Tuyế, Phó tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường Quang Duẩn (ghi)

Hoàng Tuấn – Minh Nam